Op zoek in de Wolvenhoek: Wouter Toelinc (8 Mei 1610).

Panorama van 's-Hertogenbosch in 1581 met de Dieze (Vughter-stroom) 
op de voorgrond. Uiterst rechts in vooruitgeschoven positie de 
Vughterpoort.
 
Met zijn talrijke torens waarvan er éen, ter rechterzijde van die 
Vughterpoort, in het bezit is van de familie Toelinck die in dit 
Steen ook zijn woon- en werkplaats vindt: Het Verguld Harnas,
de naam die ter plaatse tot op heden is blijven voortbestaan.  

Het complex stenen bouwwerk direct aan het water leent zich bij
uitstek voor de smederij, plaatwalserij met watermolen, 
het vuurstaal en de arbeidsdelige harnasmakerij. 

Activiteiten die vanaf de stichting van de stad rond 1170 door 
een groot deel van de familie worden uitgeoefend. 

Leveranciers aan de Graaf van Gelre van een Verguld Harnas. 
Een kostbare schenking van de stad als vredesgebaar. 
Het brengt die langdurige feodale strijd tussen Brabant en Gelre
niet voorgoed tot een einde. 
De verguld harnasmakers, voorouders van mijn vader en grootvader
in rechte lijn. 


Geheel ter linkerzijde van dit weidse panorama zien we de 
Brusselse poort. 
's-Hertogenbosch, een stad van poorters en poorten.

De ets is van de hand van Hadrianus Barlandus en dateert uit
1581. 

Dat moet ongeveer het geboortejaar zijn van de Wouter Toelinck
naar wiens herkomst en levenswandel ik op zoek ga. 

Zijn naam, niet meer dan dat, wordt terloops genoemd in de studie
van Sasse van Ysselt. Hij wordt vermeld in 1610. Dat is voor mij
een mooi eerste aanknopingspunt. 

Het is weer volop oorlogstijd. Inmiddels vindt het treffen plaats
tussen de Koning van Spanje (Alva) en de Staten van Holland (Oranje). 
De burgers van 's-Hertogenbosch staan voor een moeilijke keuze:
Hispanje of Oranje? Trouw. Trouw aan wat en aan wie?

Het panorama, de gedétailleerde ets is ongetwijfeld een document
dat heeft gediend ter voorbereiding van een van de vele
belegeringen van 's-Hertogenbosch. Een geheim document. 
Met veel poorten. In naam van Oranje doe open die poort! 

Ad Teulings

I

Voorname Huizen

In 1910 verschijnt een uitgave van het Provinciaal Genootschap van Kunsten en Wetenschappen in Noord Brabant: De Voorname Huizen en Gebouwen van ‘s-Hertogenbosch. Twee delen, bij elkaar zo’n 1200 pagina’s. Het zijn zorgvuldige aantekeningen uit Bossche Schepenprotocollen, lopende van 1500 tot 1810. De  uitkomst van jarenlang volhardend speurwerk van de auteur van Sasse van Ysselt.

 

 

Van recente datum is de publicatie van een doorzoekbare kopie op internet. Dat maakt de informatie een stuk toegankelijker. Ik heb éen deel gedownload, dat blijkt deel II te zijn. Maakt niet uit. De generieke ordening van Sasse van Ysselt is op locaties, niet op opklimmende generaties. Met de zoekfunctie van Google voer ik, ook wat willekeurig,  de familienaam Toelinck in.

Toelinck? Ik weet dat dit een veel voorkomende schrijfwijze is van de naam Teulings rond 1500. Het is de tijd waarin Leuven als Loeven geschreven wordt. Gaan we een paar eeuwen verder terug dan zou ik moeten zoeken naar Tolinc. Van 1100 tot 1400 is dat een veel voorkomende schrijfwijze. Leuven wordt dan geschreven als Loven. Dus Teulings als Tolinc. Zo is dat.

Ga ik nog verder terug dan is het aantal bronnen erg bescheiden. In ‘s-Hertogenbosch kunnen we niet meer terecht. We moeten naar de moederstad van Bois-le-Duc, naar Loven, en meer nog naar Gent en Aalst. Daar vinden we Tollin, Tollins. Het blijkt dan een beroepsnaam te zijn. Telgen uit de familie van Gent, kasteleins, chatelains, c.q burggraven. Zij oefenen het locale beheer uit over een kanselarij, namens de landheer, een graaf of hertog. We zijn beland in het tijdperk van de feodaliteit. Een deel van hun inkomsten is te danken aan een hen door de landheer geschonken erfelijk tolrecht. Daarnaast zijn ze actief in de landwinning en de waterhuishouding in het gebied van de Schelde-delta.

Tollin is dus een beroepsnaam, het stelt hen te boek als de tolheffers van het Schelde. Scheepvaartverkeer over de Schelde, en bovenregionaal wegvervoer via ponten over de Schelde of een van de zijarmen. Als de Graaf van Leuven tot Hertog van Brabant wordt uitverkozen leidt dat uiteindelijk tot de stichting van ‘s-Hertogenbosch, de noordelijke nederzetting aan de Maas, op het grondgebied van de Vrijheid van Orthen.

De Tolincx zijn immigranten, met de leden van nog een twintigtal andere families. Zij laten have en goed achter, maar blijven in het bezit van hun door de graaf, cq. hertog geschonken erfelijk tolrecht. De tol voor de scheepvaart over de Vughterstroom, de Dieze, en de tol voor het wegverkeer bij Vught over de Dieze. Op die plek is een doorwaadbare plaats.

Er is nog een derde tolrecht bekend, geldend op een andere arm van de Dieze, de Aa. Bij Middelrode boven Berlicum is ook een doorwaadbare plaats. En scheepvaartverkeer van pleiten, platbodems, op weg naar de stad. We vinden de Tolins hier terug als de bewoners van de versterkte hoeve Seldensathe, enkele eeuwen later omgeturnd tot zomers buitenverblijf, als popperig kasteeltje. Het enige dat herinnert aan het Vlaamse verleden is de naam Seldensathe. Voorvaderen bezaten ooit erfgoed en tolrechten in Selsathe cq Zelzate.

Met de erfelijk tolrechten is het al gauw een gedane zaak. De hertog van Brabant verleent tolvrijheid aan alle bewoners van zijn nieuw verworven gebied. Dat trekt veel kooplieden aan. De Tolincx passen zich snel aan. Ontwikkelen zich als leden van de familie Tolinc cq Tolync te ‘s-Hertogenbosch tot welvarende graankopers en harnasmakers. Maar zij blijven meestal wonen op de locaties waar zij ooit in de stad als tolheffers zijn begonnen. Een van de families waaruit de founding fathers van de stad zijn voortgekomen. Feodale tolrechten, die kunnen wellicht weer ingetrokken worden. Maar het erfrecht van vast goed, percelen grond en huizen dat ligt van meet af aan moeilijker. Naar het voorbeeld van de moederstad Leuven zijn dit in ‘s-Hertogenbosch burgerrechten worden. De zeggenschap ligt niet meer bij de feodale heren, maar bij de stadsburgers zelf als collectief. Die ook hun eigen, onafhankelijke rechtspraak kennen. Daarom kun je stedelijke eigendomsrechten over bezittingen vaak tot zes of tien generaties terug traceren. Het bezit blijft, ongelukken daargelaten, in de familie. Maar daarover later.

Op zoek naar Toelinck. Met de zoekfunctie van Google tref ik 38 vindplaatsen. In veel van deze regesten komt de naam twee maal voor. Dus, in Deel II een stuk of twintig panden over een periode van drie eeuwen. Dat aantal panden kunnen we waarschijnlijk weer verdubbelen, want er zijn nogal wat schrijfvarianten van de familienaam in omloop. Wellicht veertig panden die door Sasse van Ysselt om een of andere reden als ‘voornaam’, lees historisch belangwekkend worden beschouwd, dat is bovengemiddeld.

We nemen een pars pro toto: het eerste zoekresultaat, in deel II op pagina 86. En ik maak kennis met een Wouter Toelinck, op 8 Mei 1610 in het bezit van een huis, op de Wolvenhoek 6 genaamd In de witte Fortuin.

3 reacties op ‘Op zoek in de Wolvenhoek: Wouter Toelinc (8 Mei 1610).

  1. Dag Frank,
    Het vergt inspanning, maar dat is goede gymnastiek voor mijn brein, het eerste stukje over Wouter Toelinc, beter, naar aanleidng van deze Wouter, staat op WordPress (dus ook op LinkedIn en Facebook als het goed is. Op naar II!

    Like

  2. De tekst is nog volop in de maak. Gaar tijd kosten. Complex stukje onderzoek. Weet nog niet waar ik uitkom. Ardennen, ja dat is andere koek. Of is het ham? Blijf overleven. Kijk uit voor de boze wolf. Liefs ook aan je naaste(n). Ad

    Like

  3. Hallo broer Ad . Wanderings komt binnen op mijn gsm. Ben nu moe en ik zit nog in mijn stamcafé. Maar ik ga het morgen s’lezen. Ik was weer een weekend in de Ardennen ( Haute Lesse). Heel mooi , maar zelfs nu heel vochtig . Geeft niet. Jasje aan en dan overleven we dat ook wel. Groetjes, ook aan Loukie

    Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.