Graven in het Lijfrenteboek: Op zoek naar Mechtelt Eijmbrecht Peter Toelinck, 1538

Mechtelt Eijmbrecht Peter Toelinck, 1480

OSA *1309 (2): Ingrosseerrekening 1539-1540.

Gezocht

“Toelinck: Mechtelt dochter van Eijmbrecht zoon van Peter Toelinck en van Anna dochter van Aelbrecht van Maren, 9 jaar. Lijfrente van 6 Carolusgulden. 24 januari 1538.

Gegeven

  • 1530 Mechtelt Embert Peter, geb 1530 – ontvangt een lijfrente in 1538
  • 1500 vader Embert Peter geb 1500-1560 x
  • 1500 moeder Anna Albrecht van Maren geb 1500-1560
  • 1470 grootvader Albrecht van Maren geb 1470
  • 1470 grootmoeder Peter geb 1470-1530

 

Gevonden

  • Over dit echtpaar zijn mij vrij veel gegevens bekend die ik in de loop der jaren in mijn werkbestand heb kunnen opnemen. Wat mij rest is om een vergelijking te maken tussen de jaartallen zoals hierboven gegeven, die afhankelijk zijn van schattingen en de gegevens van eerder bronnenonderzoek.
  • Maar het is nu dringend nodig om dit alles cmpact en op een handzame manier bijeen te brengen. Voor mijzelf. En mijn krakend geheugen. Dit geschrift moet een steentje bijdragen aan een Groot Memorieboek. Mijn Kunstmatige Hersenschors. De plek waar ik alles dat mij voor mijn project Bossche Knarren belangrijk lijkt op een handzame manier beschikbaar houd. Gewoon met behulp van de zoekfunctie van Google. Mijn van God gegeven werkbestand schiet, nu mijn tachtigste levensjaar nakende is, in hoge mate tekort.
  • Essentieel voor mijn onderzoek is ook de explicitering van een gedachtengang die ik ook al jaren hanteer, die niet alleen laat zien waar ik een gegeven gevonden heb, maar vooral, hoe ik te werk ging en ga om de gevonden persoon of personen op de juiste plek in de Teulings stamboom te brengen. Voorheen moest ik dat steeds weer opnieuw bedenken. Daarbij gaat het ook om mijn conclusies betreffende de uiteindelijk in mijn werkbestand genoteerde geboorte- en overlijdensjaren.
  • Met alleen maar het opsommen van relaties (vader, zoon, echtgenote, kinderen) neem ik geen genoegen meer. Jaartallen zijn soms niet zo belangrijk, maar deze case laat heel duidelijk zijn dat de (bijna exacte) jaartallen buitengewoon relevant zijn. Zonder die relatief vrij hoge graad van historische precisie kan er zelfs helemaal geen sluitend verhaal worden opgebouwd, een goed begrip van wat hier, met deze ogenschijnlijk kale tekst, aan de goede verstaander wordt medegedeeld.
  • Mijn onderzoeksuitkomst is in deze case misschien wat schokkend, maar vooral, het is bepaald geen uniek geval en het leidt tot een nieuw en scherper inzicht in wat zich in ‘s-Hertogenbosch afspeelt ten tijde van de eerste godsdienstoorlogen tussen Calvinisten (Gereformeerden) en Roomsen.
  • Als ik weer wat verder zal zijn met de verwerking van het Renteboek, een handzame verzameling teksten zoals de bovenstaande, met een ander doel voor ogen bij elkaar gesprokkeld door mijn vriend en collega Dr. Lucas van Dijck, dan wil ik een case als deze in een nog wat andere vorm gieten en om zo via het medium van WordPress, in het kader van mijn serie ‘Wanderings. Images. Observations’ het grote verhaal te kunnen vertellen. Want ook in de hieronder volgende analyse blijft te veel onbesproken.

 

Uitkomst

  • Mechtelt Toelinck tref ik in mijn bestand ook aan als Toelincx en Thoelinck.
  • Wat mij vooral imponeert is dat haar vader Embert Peter bekend staat als “De Beeldenstormer”. Hij wordt als eerste genoemd in de lijst der veroordeelden die in Brussel door het Spaanse gezag wordt opgesteld in een verslag bestemd voor de koning van Hispanje over de godsdienstoorlog (de “Troubles”) in ’s-Hertogenbosch.
  • Het blijkt dan dat hij in nauwe relatie staat met de Antwerpse Gereformeerde Synode die daar de macht over het stadsbestuur met veel geweld in handen heeft genomen.
  • Het laat zien dat Eijmbrecht, de vader van Mechtelt Toelinck en ook zijzelf tot die strenge en intolerante Nieuwe Religie kunnen worden gerekend.
  • Niet alleen als aanhangers of, zoals dat dat heet ‘liefhebbers’ die met honderden uitlopen om de hagepreken buiten de stadsmuur te volgen, maar als ingewijde lidmaten van de Bossche Gereformeerde Synode. Dat zijn er overigens maar een paar handen vol.
  • Vader Eijmbrecht heeft met drie andere leden van de Synode een plaats weten te veroveren in de Bossche Schepenbank. Die bestaat uit zeven leden, dus de Gereformeerden zijn in de meerderheid, maar zij leveren niet de president-schepen. De gemengde samenstelling is een poging van de raadsleden om de lieve vrede in de stad tussen de twee elkaar bekampende groepen te bewaren. Vergeefs dus. De ongekende gestrengheid van de Gereformeerden overrompelt de overige leden van het stadsbestuur. Bovendien staan de Antwerpenaren met honderden aan de stadspoort als de Bossche Synode om hulp vraagt.
  • Eijmbrecht Toelinck blijkt in alle opzichten de dominante figuur. Hij is de kapitaalkrachtige ondernemer die niet alleen de Synode financiert, maar ook de hagepreken buiten de stad. In functie als Aalmoezenier van hageprekers. Aalmoezenier? Haalt hij daar geld op? Nee hij deelt het uit. Zes penningen per toehoorder, wat rijkelijk veel is. En er zijn tonnetjes haring en manden met brood. Het doet de toehoorders denken aan de olijfboomgaard en de wonderbare broodvermenigvuldiging van de Here Jesus zelf.

 

Reliability, een opmerkelijke verificatie van de aanvankelijk ingeschatte geboorte- en overlijdensjaren

 

  • Een nieuw hard gegeven: De veroordeling van Eijmbrecht Toelinck vindt plaats in of kort na 1567 (Archieves Générales du Royaume, Brussel, Chambre de Comptes; Rekenkamer)De troebelen, de godsdienststrijd in ’s-Hertogenbosch, heeft niet alleen een macro-sociologisch karakter, maar strekt zich uit tot op het meso-niveau, en grijpt tenslotte diep in tot op het niveau van de interpersoonlijke relaties. De kinderen uit het gezin van zijn vader, de Bossche schepen Peter Gijsbert Jan Toelinck die gehuwd is met Aleid Embert Arnoud van den Heesacker, raken verdeeld. Aanhangers van Gereformeerde Synode moeten het zien te vinden met broers en zussen die de Roomse kerk trouw blijven.
  • Als we nu niet 1500 maar 1507 als het geboortejaar van Embert nemen (de gemiddelde leeftijd van mannen in die tijd), dan geeft hij zijn erfrente op de stad aan Mechtelt in zijn 31e levensjaar. Mechtelt is bij de ontvangst 9 jaar, zodat hij dan getrouwd zou  moeten zijn in 1522. En dat brengt mij dan toch terug op 1500 als zijn waarschijnlijke geboortejaar.
  • In elk geval bevinden wij ons dan binnen het tijdsbestek van zijn regeerperiode als schepen van ’s-Hertogenbosch die een aanvang neemt in zijn dertigste levensjaar.
  • In deze chaotische tijden zijn dit soort jaartallen van groot belang. Zo maakt het begrijpelijk dat er door het stadsbestuur geen bezwaren zijn tegen het verstrekken van de lijfrente van Mechteld. Een Roomse Schepenbank zou immers de uitgifte aan een streng Gereformeerde burger zonder meer als onrechtmatig hebben geweigerd. Bij de Synode telt alleen Gods Woord, en de lidmaten hebben te verstaan gekregen van hun eigen predikers dat dit woord boven de stedelijke wetgeving moet worden gesteld.
  • In mijn werkbestand zie ik genoteerd staan dat hij tot in 1577 een huis bewoont in een zijstraat van de Vughterstraat, vlak bij de Markt. Dat moet de straat zijn bij de Jodenpoort, en betreft dan het stenen hoekhuis, vanouds een familiebezit dat bekend staat als ‘Het verguld Harnas’. Hij heeft dit voorname pand vanaf 1557 als erfgoed in zijn bezit.  waarschijnlijk niet in zijn geheel, maar het afgesplitste derde deel ervan, opgegeven bij Sasse van Ysselt als belast met een huurwaarde van 384 gulden.
  • Zijn vader Peter Toelinck, eerder eigenaar van deze, dan nog niet opgesplitste Steen waarvan éen van de resterende torens van de Jodenpoort een integraal onderdeel uitmaakt is mijn bloedeigen voorouder in rechte lijn.
  • De benaming Jodenpoort verwijst overigens niet daar enig Joods bloed bij de familie, maar naar de talrijke Joodse families, die in de straatje uiten de stadspoort hun ambacht uitoefenden.
  • Ook Embert heeft zoals andere leden van zijn familie, een eerdere huwelijksrelatie opgezegd, ongetwijfeld in verband met de onverenigbaarheid van zijn opvattingen, als lid van de Bossche Gereformeerde Synode, met de roomse geloofsovertuiging van zijn eerste echtgenoot, een dochter van de Bossche schepen Jan Gerard Jan van Berckel, senator van 1500 tot 1521, bij Elisabeth Quaedt van Ravenstein. Zijn eigen functie als schepen zal Embert Toelinck bij deze afscheiding, die niet formeel als echtscheiding te boek staat, hebben geholpen.
  • Uit dit eerste huwelijk zijn geen kinderen voortgekomen. Bij haar heb ik ook geen nalatenschappen of de overdracht van een lijfrente kunnen aantreffen. Zijn eerste vrouw komt pas in 1560 te overlijden.

 

  • De troebelen, de godsdienststrijd in ’s-Hertogenbosch, heeft niet alleen een macro-sociologisch karakter, maar strekt zich uit tot op het mesoniveau, en grijpt tenslotte diep in tot op het microniveau van de interpersoonlijke relaties. De kinderen uit het gezin van zijn vader, de Bossche schepen Peter Gijsbert Jan Toelinck die gehuwd is met Aleid Embert Arnoud van den Heesacker, raken verdeeld. Een in meerdere opzichten gespleten familie. Aanhangers van Gereformeerde Synode moeten het zien te vinden met broers en zussen die de Roomse kerk trouw blijven.

 

 

 

 

Een reactie op “Graven in het Lijfrenteboek: Op zoek naar Mechtelt Eijmbrecht Peter Toelinck, 1538

  1. Mechteld trouwde Remboldus van den Eynde en kreeg drie kinderen: Jan, Daniel en Anna. De laatste was getrouwd met Michael Bocholtz en woonde te Keulen. Hopelijk krijgen we nu wekelijks een nieuwe Wandering!

    Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.