Dansantes rond het Vagevuur. Gerard de Lairesse tussen Deugd en Ondeugd, 1641-1711

De Amsterdamse Gouden Eeuw. Dansantes rond het Vagevuur.
Tussen Deugd en Ondeugd. Gerard de Lairesse, 1640-1711

ΩΩΩ

Een onderzoekende blik, recht in mijn gezicht

Deze Griekse Hercules lijkt mij toch een beetje veel op de schilder zelf, zoals hij in zijn dromen had willen zijn. Dat maakt de vraag wat hier eigenlijk te zien valt levensgroot. Er is veel te zien. De hoofdpersoon natuurlijk, die vooral gezien wil worden. Drie vrouwen om hem heen. En daartussen gebeurt van alles. Het ontgaat de held, die alleen aandacht lijkt te vragen voor zijn eigen goddelijkheid.

ΩΩΩ

Maar ondertussen: hij kijkt mij, de toeschouwer, recht in de ogen, en alleen die blik al, ik zie dat ik nadrukkelijk wordt aangekeken. Maar, dat had ik mijzelf net verzekerd, ik kijk op, precies zoals die de Lairesse staat te kijken: hij kijkt op, naar mij, die Vierde, die zich afvraagt, wat gebeurt daar, die drie vrouwen, wat hebben die met elkaar, een Still in een Movie, wat is het drama, rond die hoofdpersoon in het middelpunt?

ΩΩΩ

Is hij wel het middelpunt? Hij probeert het antwoord te lezen in mijn blik. Hij weet dat ik aan het kijken geraakt ben om te begrijpen, mijn oog laat dwalen van de ene vrouw naar de andere. De dames, kijk naar hun ogen, hun mond, de handen. Ze zijn met elkaar in de weer. De hoofdpersoon lijkt verleid door dat ontblote knietje. De dame rechts tast toe. Het episch verlangen vertaald in aardse vleselijkheid. Een Game Changer.

ΩΩΩ

Dame links weet dat haar verlies nakende is. Een zelfde gebaar, dat heeft zij niet in huis. Althans niet hier, niet nu. Dame drie daarachter is al eerder tot de conclusie gekomen dat zij geen grote kans meer maakt. Zij staat niet toevallig op het tweede plan. De nieuwe verliezer die zich aankondigt maakt haar pil minder bitter.

ΩΩΩ

Hercules? De terugkeer van het Griekse classicisme in de 17e eeuwse Hollandse schilderkunst? Zo wil de kunstgeschiedenis aan de Lairesse een plaats geven. Dat lijkt mij, als het om de beeldtaal gaat, een abuis. De Griekse beeldverhalen zijn statisch, allegorisch. Subtiele sociale interacties zoals hier gaande zijn, dat is nieuw. Het is het Griekse literaire drama dat hier zichtbaar wordt gemaakt. Shakespeare. Of, na Rembrandt, die de bewogenheid van het gezicht op ons overbrengt, en zo op de persoonlijkheidspsychologie vooruitloopt, is het hier de Lairesse, die de interactieve werkelijkheid, de sociale psychologie tot leven brengt. Zoals we zelfs Rembrandt niet zien doen. Rembrandt is ook niet zo iemand die de toeschouwer dwingt tot een deelgenootschap aan het drama dat zich voor zijn ogen afspeelt.

ΩΩΩ

Als we de blik laten dwalen 0ver de schaduwen op de achtergrond, links en rechts, dan is er rechts dat oude vrouwtje, zij heft de wijsvinger op. Is dit een waarschuwing? Of legt het oude wijfje zoals te doen gebruikelijk, die vinger op haar mond? Vertel mij niks, ik weet precies wat hier allemaal speelt, maar mij zul je er niet over horen.

En links, nog vager een oudere man met een hoed op, en, zeker, een stevige knuppel in zijn hand. Een vaderfiguur die op het punt staat in te grijpen? Zijn knuppel rust op de schouder, is niet in de aanslag. Wacht er een afrekening? Deugd en ondeugd, de gevestigde orde, het gepaste antwoord dat klaar ligt.

ΩΩΩ

Er is nog iets merkwaardigs aan de hand. De compositie komt mij bekend voor. Een groot altaarstuk. Zoiets als de Wederopstanding van Jezus van Nazareth uit het graf, opgewacht door de drie vrouwen in zijn leven: Moeder Maria, Maria Magdalena en Anna. Het Licht en het Leven zelf staat daar voor ons. Die sacrale adem hangt een beetje in de lucht, maar als we dan weer naar deze drie vrouwen kijken, dan zien we daar geen afstandelijke verering, maar een heel directe betrokkenheid vol tegenstrijdige gevoelens.

ΩΩΩ

Hercules? Jezus Christus! De Lairesse is net van het losbollige Luikse Katholicisme overgestapt op het Amsterdamse Godvrezende Calvinisme. Heeft zich zelfs in Amsterdam opnieuw laten dopen.

Kan het zijn dat deze hang naar verbeelding van een Griekse mythologie bij het begin van de Verlichting voor de burgerij zo aantrekkelijk is omdat het de leegte na de Beeldenstorm even ongedaan maakt? Griekse Goden, gaan niet in het zwartste zwart met een witte gesteven kraag ter kerke. Zij zijn net zo verdorven als de mensen op aarde, het onvoltooibare godendrama als spiegelbeeld van ons onvermijdelijke troebele bestaan.

ΩΩΩ