04 Het Tuindorp

Ik werd in 1939 geboren in Hengelo. Mijn ouders woonden in het Tuindorp in de Strumphelstraat. De economische crisis vertoonde pas sinds kort sporen van herstel. De fabrieksstad was een van de eersten die volop profijt trok van de economische opbloei in Duitsland. Vrijwel alle productie in Hengelo, zoals ook in de omringende Twentse fabriekssteden, vond plaats in opdracht van Duitse ondernemingen betrokken bij de voorbereidingen tot wat zou uitlopen op een Tweede Wereldoorlog.

Arbeiders waren er in Twente genoeg, de kaders, bedrijfsleiders, ingenieurs, beambten, en vaklieden moesten van elders worden gehaald. Uit het westen, noorden en zuiden des lands stroomden deze binnen, op zoek naar een betere toekomst. De oude dorpskern van Hengelo was in 1939 al aan vele kanten omringd door immigrantenwijken.

Het Tuindorp was een van de eerste, een woonwijk naar Engels Quacker voorbeeld gebouwd door de fabrikant C.T. Stork. Een stadspoortje gaf toegang tot het ronde kobbelstenen pleintje, met in het midden zijn bronzen standbeeld omgeven door rustieke winkeltjes , het landelijk hotel De Nachtegaal. Waalse kasseien waren ook benut als onderscheidend kenmerk voor de woonomgeving van het hoger personeel. Bomen en perken waren er voor alle straten, van hoog tot laag. En tuintjes, hagen, perkjes, wandelpaden. Huisjes en kleine ‘villa’s’ op elkaar afgestemd en in Marten Toonders-stijl.

Mijn ouders deelden zo’n knusse ‘villa’ met een lieve Duitse dame en haar Pekineesje. De Mr. Strumphelstraat was een cobbelstone straat, en, zoals alle straten van dit niveau, genoemd naar een inwoner die een meestertitel droeg. Het was dus altijd de Mr. Strumphelstraat waar men woonde. Zoals we ook een jaar of twee later, bewoners werden aan de Mr. P.J. Troelstrastraat op de Hengelosche Esch.

Immigranten op weg naar de top houden van een fijnmazig maatschappijbeeld, waar zelfs kleine stappen voorwaarts de weg naar de top kunnen bereiden.

Niet alleen plaats, maar ook tijd was sociaal gedifferentieerd. In Tuindorp, zoals overal in deze stad, was dat goed te zien. Om zeven uur stapten de arbeiders in hun blauwe overall op de fiets, pet op het hoofd, achterop een blauw blik met boterhammen, aan het stuur een blauw emaille koffiekan met beugelsluiting. Een kwartier later volgden de fabrieksbazen in blauwe jassen. Daarna vulden de straten zich met de grijze stofjassen van de beambten. Een bescheiden hoedje kon bij hen geen kwaad. Om half negen verscheen het hoger personeel op straat in colbert en stropdas, eventueel een beige regenjas en een hoed met brede band. Zij droegen overschoenen tegen de modderspetters, ook de fiets had spatschermen en een gesloten kettingkast, of tenminste werden de pantalonspijpen voorzien een knijper.

Zoals iedereen die pas om deze tijd vertrok, droeg ook mijn vader elke dag een nieuw gesteven overhemd met dubbele manchetten en een dubbele losse boord, die met ivoren splitpennetjes aan het overhemd werd bevestigd, sokophouders tot net onder de knie, zilvergrijze bandjes boven de ellebogen. Een pochet en een gesteven witte zakdoek. En on top een bruine of zwarte gleufhoed.

Ook dit beeld van een sterk gelede samenleving staat scherp in mijn geheugen gegrift. Het leek ook een beetje tijdloos. Tot in de jaren vijftig stapte mijn vader in die uitrusting op zijn fiets, al had hij toen de gewoonte genomen om nog wat later dan de anderen op pad te gaan.

Ik was trots op zijn fiets, zo trots en tevreden als mijn vader. Het was een zwaar verchroomde Engelse Raleigh, met Sturmey-Archer versnelling, en een oliebadkettingkast, in 1939 door hem rechtstreeks uit Engeland geïmporteerd. Het meest onderscheidende kenmerk was wel dat hij altijd zonder knijpers aan zijn werk kon beginnen.

Op het chrome stuur paste een ook in chrome uitgevoerd Raleigh kinderzitje. Dat was mijn plek in de weekenden en op vakantie. “Bellen!” riep mijn vader regelmatig, want hij was een heer in het verkeer. En ik was zijn bell boy.

“Waar is de bell boy” riep hij naar mijn moeder als we ergens in het gras gelegen hadden, “We stappen weer eens op”. Ook dat maakte van mij een Zondagskind. Misschien heeft mijn bevrijdings-zusje Mirjam nog wel eens op die plaats gezeten. Maar ik geloof van niet. Mijn oudere broers zeker niet. Die werden geboren met fiets en al.

Het verhaal van mijn geboorte is meermalen verteld. Er waren afspraken gemaakt met de vroedvrouw en de huisarts, een paar deuren verder. De huisarts bleek niet thuis, de vroedvrouw had geen telefoon. De Duitse dame ging naar haar op zoek, op de fiets. Een paar minuten later werd ik geboren. Een onmogelijke tijd. Vroeg in de Zondagochtend.

“Het ging erg vlug”, zei mijn moeder dan. “Een floepje”. Op aanwijzingen van mijn moeder ging mijn vader aan de slag. Het opvangen van de nageboorte. Het afbinden en doorknippen van de navelstreng. Het kwam een enkele keer, als vitale mijlpaal in zijn leven, in gezelschap aan de orde. Ik keek dan met verwondering en aarzeling naar mijn vader. Hij was werktuigbouwkundig ingenieur maar kon, zoals mijn moeder zelden naliet om op te merken, “nog geen spijker in de muur slaan”.

In een tekenfilm over de familie Duck, waar ik later met mijn kinderen graag naar keek, komt een scene voor waarin eendekuikens uit hun ei breken, en het eerste het beste dier dat er toevallig bij staat als hun moeder adopteren. Zo verging het vader Duck. En zo was ik was gedoemd tot een opgroeien als het eendekuiken, dat zijn vader adopteert als ware het zijn tweede moeder.

Mijn vader had, naar post-moderne maatstaven gemeten, een bescheiden opvatting van de vaderrol. Er was in zijn tijd ook niemand die meer van hem vroeg of verwachtte. Mijn hechting aan hem werd niet bepaald door de kwaliteit of omvang van zijn vaderlijke rolprestaties.

Over de hechting aan mijn moeder zou ik niet hetzelfde kunnen zeggen. In haar moederrol was zij allesomvattend aanwezig. Als een joodse mama. Pas enkele jaren geleden kwam ik er achter dat in haar matrilineaire lijn, maar een paar generaties terug een echte Italiaanse Mama schuilging. Daar is onthechting geen optie.

Uit: Op de Groei

Bilbao, El Arenal, sept 2012

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s