Het oude Middelrode, vrijzinnige speculaties

Geerling van den Bossche (1244-1304)

Ik buig mij weer eens opnieuw over het doorwrochte heemkundige onderzoek van W. van der Heijden (1979). Tot de oudste bronnen waarin van Middelrode gewag wordt gemaakt in de testamenten van Geerling van den Bossche en vervolgens zijn zoon Willem. In 1304 legt Geerling zijn testament vast. In 1332 volgt zoon Willem met zijn eigen testament.  Geerling bezit een hoeve bij de houten brug over de Aa, voorheen de doorwaadbare plaats Het Ghewat. Middelrode kent vele generaties lang een grote Hoeve van die naam. Belendend aan de Hoeve, later het kasteeltje van Seldensate.

De opeenvolging van jaartallen maakt duidelijk dat vader en zoon testeren bij hun overlijden. Geerling, alias Gerlach of Gerlacus is dan geboren rond 1244, Willem Geerlingszns geboorte stel ik rond 1274.

De belangrijkste hoeve van Middelrode, het centrale hertogsleen van Gerlacus,  draagt niet de naam Middelrode, maar staat dan bekend als de Hoeve Int Waut. Dat verwijst naar een zich van alle andere hoeven onderscheidend kenmerk. Hij staat In het Woud.  Omdat elke aanwezigheid in dit gebied in die tijd een strikt utilitaire functie heeft, mag ik er van uitgaan dat dit Woud het hout oplevert waarmee de huizen in het dan nog zeer prille ‘s-Hertogenbosch te Orthen gebouwd kunnen worden. Dit Orthense Bosch zelf is heel bescheiden van omvang, en heeft niet het karakter van een Woud met stevige eikenbomen.

De familie van den Bossche woont zelf in het novo oppidum ‘s-Hertogenbosch, het zijn stedelijke patriciërs, een riddermatig geslacht, ministerialen, vazallen van de Hertog aan het Bossche Hof van Brabant. Mogelijk zijn zij daar rentmeesters, een erfelijke functie, maar als ridders ook ook belast met de  stadsverdediging. Zij bezitten de hoeve Int Waut in erfpacht, en we zouden dus hun verwanten – in opklimmende en in afdalende lijn, als opeenvolgende erfpachters kunnen traceren. Hiaten in het Bosch Protocol kunnen zo worden overbrugd.

Voor mij een interessante vraag is of de naam Van den Bossche verwijst naar het woongebied, ‘s-Hertogenbosch, of naar het werkgebied, Int Woud. De eerste optie sluit ik uit: de locatie die later ‘s-Hertogenbosch gaat heten is van 1244 tot 1304 alleen nog bekend als de Vrijdom van Orthen. Ik leg vast dat ik nog eens zou kunnen zoeken naar een patroniem Willem Geerling uit die periode, als ik op het spoor wil komen van oudere of alternatieve ‘familienamen’. In elk geval liggen familienamen in deze tijd nog niet vast. Zij zijn ‘Unverfroren’.


Geerling en zijn zoon Willem zijn duidelijk ‘absentee owners’. De Hoeve Int Waut bestaat uit drie aanpalende percelen, dicht bij de Aabrug. Twee daarvan vallen onder de jurisdictie van de parochiekerk van Middelrode, het derde perceel, daarvan gescheiden door een onbegaanbaar moeras behoort tot de parochiekerk van Schijndel.  De hertog is formele eigenaar en belast Int Waut met een jaarlijkse rente. Geerling en Willem verpachten vervolgens de percelen, en waarschijnlijk worden deze bewerkt door onderhorige landbouwers die het resultaat van hun arbeid grotendeels moeten afstaan aan de hoevenaars van Int Waut.

Al voor 1303 wordt Int Waut ook genoemd als de hoeve het Nonnenbosch. Het is waarschijnlijk de rentmeester van het klooster van de Rijke Claren die hier de hertogspenningen int. Het gebied Int Waut is een uitgestrekt domein, waarbinnen meerdere grote hoeven kunnen worden gesitueerd., de voorlopers van buitenhoven en kasteeltjes die later onder dezelfde naam door het rijke Bossche stadspatriciaat worden verworven. Dat stadsbestuur, voorzover het de leden van de landadel betreft, kent in de eerste generaties van zijn bestaan na de stichting van de stad een duidelijk oligarchische structuur met vele onderlinge, familiale verbintenissen.

Het aantrekkelijk van deze oplossing voor mij is dat ik deze Bossche familie al vaak ben  tegengekomen. Over hun positie als ‘s-Hertogs leenmannen is mij het nodige bekend. De prominente positie van Geerling Int Waut en zijn zoon Willem bij de ontginning en exploitatie van het domein in Middelrode, de omvangrijke en kostbare investeringen, het past geheel in het beeld. Misschien wat in mijn vergeetboek geraakt, maar daar is wat te doen. En bovendien: een surprise. Vader Emond van Vladeracken blijkt mijn voorvader in rechte lijn. Daar heb ik niet naar toegewerkt, ik stel dit nu eerst, al schrijvende, vast omdat mijn Kekulé nummering (Kekulé 134415888) daartoe verplicht.